Przez kilka lat pod adresem cafr.pl działał jeden z bardziej pracowitych prawicowych think tanków w Polsce. CAFR to skrót od Centrum Analiz Fundacji Republikańskiej. Warszawska fundacja od 2009 roku pisała tu raporty, opiniowała projekty ustaw i recenzowała politykę rządu Donalda Tuska. Jesienią 2015 roku strona stanęła, a kilka lat później domena wylądowała na giełdzie. Jej losy da się dziś odtworzyć z kopii w Internet Archive (Wayback Machine), wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym i paru artykułów prasowych. Tak też powstał ten tekst.
Fundacja Republikańska i początki ośrodka analiz
Fundację Republikańską wpisano do KRS 28 października 2009 roku pod numerem 0000340559. Pierwsze lata to czas Przemysława Wiplera, który w tekstach z 2010 roku podpisywał się jako prezes fundacji. W 2011 roku Wipler dostał się do Sejmu, a fundację przejął Marcin Chludziński i kierował nią do 2015 roku. Potem prezesem został Marek Wróbel. Szersza publiczność kojarzyła fundację głównie z Kongresem Republikańskim i kwartalnikiem „Rzeczy Wspólne”. Ośrodek analiz był jej spokojniejszą, mniej medialną częścią.
Zanim powstała domena cafr.pl, analitycy publikowali na blogu pod adresem blog.republikanski.org/car/. Skrót CAR oznaczał wtedy Centrum Analiz Regulacyjnych, a nazwa dobrze oddawała profil: przepisy, ich jakość i to, co z nich wynika dla ludzi i firm.
Najstarszy tekst, jaki przetrwał w archiwum, ma datę 15 grudnia 2009 roku. Marcel Klinowski z zespołu ds. transportu publicznego opisał w nim świąteczny chaos na kolei po zmianie rozkładu jazdy z 13 grudnia. PKP Intercity i Przewozy Regionalne pokłóciły się tak skutecznie, że pociągi międzywojewódzkie przestały się zgrywać z regionalnymi. Pasażerowie mieli czekać na przesiadki dużo dłużej niż przed zmianą.
W 2010 roku doszły finanse i energetyka. W lipcu minister Michał Boni zapowiedział na III Forum Finansowym w SGH zmiany w OFE, a centrum od razu wysłało pytania do kandydatów na prezydenta. Czy podpiszą ustawy pozwalające funduszom bez limitów inwestować pieniądze emerytów za granicą? Czy poprą jednorazową wypłatę środków z OFE w dniu przejścia na emeryturę? Jesienią Przemysław Wipler pisał o porozumieniu gazowym z Rosją i umowie Gaz-Systemu z Gazpromem, a tekst z 2 grudnia 2010 roku zatytułował bez owijania w bawełnę „Bomba z opóźnionym zapłonem”.
Luty 2011: przeprowadzka pod cafr.pl
Własny adres ośrodek dostał na początku 2011 roku. We wpisie z 2 lutego zespół ogłosił, że strona Centrum Analiz Fundacji Republikańskiej działa pod nowym, łatwiejszym do zapamiętania adresem cafr.pl, a stare linki do bloga dalej prowadzą tam, gdzie trzeba. Przy okazji zmieniła się nazwa: Centrum Analiz Regulacyjnych stało się Centrum Analiz Fundacji Republikańskiej. Redakcyjna skrzynka jeszcze przez jakiś czas nosiła stary adres car@republikanie.org.
Robot Internet Archive pierwszy raz zapisał stronę główną 16 lutego 2011 roku. Wyglądała skromnie. Pod spodem pracował WordPress 3.0 ze spolszczonym motywem Tobiasa Sandeliusa, a menu miało sześć pozycji: Start, Raporty i analizy, O nas, Eksperci, Wesprzyj nas, Kontakt. W stopce widniał adres ul. Kopernika 30 lok. 421 w Warszawie, numer konta na darowizny i licznik odwiedzin. W lutym 2011 roku licznik pokazywał niecałe 12 tysięcy wizyt od startu. W marcu 2012 roku – ponad 48 tysięcy. W bocznej kolumnie wisiały linki do bloga „500 dni spokoju”, Blogów Republikańskich i „Rzeczy Wspólnych”.
W zakładce „O nas” CAFR przedstawiał się jako niezależny ośrodek badawczy, legislacyjny i edukacyjny. Chciał poprawiać polityki publiczne w Polsce i w Unii Europejskiej: badać, patrzeć władzy na ręce i pokazywać, jak podobne problemy rozwiązują inne państwa. Pod każdym wpisem stało zastrzeżenie, że tekst wyraża poglądy autora, a nie oficjalne stanowisko fundacji.
Eksperci z 2011 roku
Lista ekspertów z lutego 2011 roku liczy 26 nazwisk. Dziś czyta się ją ciekawiej niż wtedy. Są tam m.in. Henryk Baranowski, były wiceprezes PGE, i Janusz Batko z krakowskiego centrum inżynieryjnego Google. Dalej Krzysztof Brosz, Marcin Chludziński, Paweł Gruza, Marcin Horała, Radosław Kołatek, dr Grzegorz Kwaśniak, dr Bogusław Marzec, Jacek Piecha, Radosław Pyffel, Maciej Rapkiewicz, mec. Jacek Siński, Czesław Warsewicz, Przemysław Wipler i Marek Wróbel. Każdy miał krótki biogram i listę zainteresowań, od elektroenergetyki po finansowanie organizacji pozarządowych.
Czym się zajmowali w pierwszych miesiącach na nowej domenie? Aleksy Miarkowski pisał o podatku refundacyjnym z ustawy o refundacji leków i o zmianach w nadzorze nad spółkami Skarbu Państwa. Dr Grzegorz Kwaśniak uznał profesjonalizację armii z 2007 roku za porażkę. Marcin Wrotniak rozbierał zwolnienia z VAT dla usług finansowych, Radosław Kołatek unijną dyrektywę o danych pasażerów linii lotniczych, a Marcel Klinowski nową taryfę warszawskiego ZTM. W marcu 2011 roku senator Grzegorz Czelej złożył poprawki do ustawy o ograniczaniu barier administracyjnych. Przygotował je Jacek Piecha, koordynator projektów legislacyjnych centrum.
W drugiej połowie roku na stronie publikował też Krzysztof Bosak. W sierpniu zarzucał ministrowi finansów manipulowanie danymi makroekonomicznymi, w październiku opisywał eurosceptyczny bunt w brytyjskiej Partii Konserwatywnej. Inni autorzy brali na celownik reformę wysyłającą sześciolatki do szkół i zawody regulowane – według tekstu z września 2011 roku Polska ograniczała dostęp do większej liczby zawodów niż ktokolwiek w Europie. W grudniu jeden z analityków opisał, jak artykuł 35a sparaliżował rynek radiowy.
2012: zespoły i pierwsze duże raporty
W 2012 roku serwis wyraźnie urósł. Do menu doszła zakładka „Dokumenty”, a pod koniec roku „Zespoły”. Wiosną najwięcej wpisów było w Aktualnościach (42). Dalej szły Eksperci w mediach (22) i Raporty i analizy (18), a tuż za nimi finanse publiczne i podatki. CAFR coraz bardziej przypominał zaplecze komentatorskie: eksperci występowali w mediach, a strona zbierała te wystąpienia w jednym miejscu.
Tematów nie brakowało. W styczniu, tuż po finale WOŚP, CAFR pisał o tym, jak państwo reglamentuje dobroczynność. W czerwcu przyszła kolej na decyzję ministra Boniego w sprawie crowdfundingu, którą centrum oceniło bardzo krytycznie. Stanisław Tyszka, prawnik i wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, w maju pisał o deregulacji i „inflacji prawa”, we wrześniu o amerykańskiej ustawie FATCA. Paweł Gruza, szef zespołu ds. finansów publicznych, przekonywał, że Polsce potrzebny jest Rzecznik Praw Podatnika. Jego zespół przygotował projekt ustawy w tej sprawie. Marcin Horała opisywał od kuchni, jak powstaje budżet miasta. Krzysztof Brosz ostrzegał, że podwyżka akcyzy na tytoń powiększy szarą strefę.
W tym samym roku w CAFR pojawił się Jacek Bartosiak, ekspert zespołu ds. bezpieczeństwa militarnego. Już w styczniu centrum publikowało analizę o tym, jak USA szykują się do rywalizacji z Chinami. W marcu wyszedł tekst o korwecie Gawron i strategii obronnej. 15 października Bartosiak podpisał analizę „Nowy Porządek” o zwrocie Ameryki na Pacyfik. Te same tematy rozwinął potem w książkach „Pacyfik i Eurazja” (2016) i „Rzeczpospolita między lądem a morzem” (2018) oraz w firmie Strategy&Future.
Jesienią wyszły dwa raporty, po których dobrze widać ówczesną linię centrum. 25 września: „Zatrudnienie w administracji rządowej – dynamika i koszty”, czyli rozliczenie obietnicy „taniego państwa” z kampanii Platformy Obywatelskiej z 2007 roku. Dzień później fundacja pokazała na konferencji, z udziałem ludzi z Ministerstwa Finansów i sejmowej Komisji Finansów Publicznych, raport o polityce podatkowej wobec branży tytoniowej. W listopadzie Marcin Chludziński wyliczał, jak rząd mógłby zaoszczędzić 200 milionów złotych. Fundacja wydała też oświadczenie, w którym krytykowała plany zamówień przy budowie elektrowni jądrowej.
2013: nowa strona i najlepszy rok
7 stycznia 2013 roku Fundacja Republikańska świętowała premierę nowej strony internetowej i cafr.pl zmienił się razem z nią. Serwis przeszedł z www.cafr.pl na adres bez „www”, dostał nowy szablon od Ennova.pl i górny pasek z linkami do fundacji, Centrum Analiz i „Rzeczy Wspólnych”. Menu przebudowano wokół działów Opinie, Raporty, Projekty ustaw, Eksperci i Zespoły. Pod tekstami pojawiły się komentarze z Facebooka, na stronie formularz zapisu do biuletynu. Adres kontaktowy zmienił się na ul. Nowy Świat 41 w Warszawie.
Rok 2013 był najaktywniejszy w historii serwisu i najlepiej zachował się w archiwum. Ruszyła seria „Budget Watch 2013”, czyli comiesięczne komentarze do danych o wykonaniu budżetu. Już w lutym centrum wyliczyło, że sam styczeń zjadł 23,7 procent rocznego limitu deficytu. Dochody podatkowe były przy tym niższe niż rok wcześniej, choć w międzyczasie wszedł podatek od kopalin.
Od sierpnia raporty wychodziły jeden po drugim:
- 28 sierpnia CAFR opisał skutki regulacji na rynku pożyczek pozabankowych.
- 1 października ukazała się analiza aktywizacji bezrobotnych w Wielkiej Brytanii.
- 14 listopada przyszła diagnoza systemu ubezpieczeń społecznych z tezą, że system emerytalny w ciągu 5–8 lat stanie się niewypłacalny.
- 1 grudnia fundacja pokazała Mapę Zatrudnienia w Sektorze Publicznym, przedstawianą jako pierwsze tak szerokie zestawienie kosztów zatrudnienia w państwie.
- 11 grudnia wyszedł raport o wynagrodzeniach w administracji. Wynikało z niego, że około 70 procent Polaków zarabia mniej, niż wynosi średnia pensja urzędnicza.
Mniej więcej w tym samym czasie powstały opracowania o polityce prorodzinnej, nadzorze właścicielskim nad PLL LOT, efektywności systemu podatkowego i skutkach „repolonizacji” banków.
Fundacja zapraszała też ludzi do siedziby. W kalendarzu z pierwszej połowy 2013 roku są m.in. wieczór z Marcelem Klinowskim o „twardym lądowaniu LOT-u”, debata o reformie emerytalnej, konferencja „Pokolenie PRZYSZŁOŚĆ – uratujmy emerytury”, spotkanie z Igorem Janke i audycja „Projekt:Republika” w Radiu Wnet.
2014: zespoły tematyczne i wolniejsze tempo
W sierpniu 2014 roku lista ekspertów była już ułożona według zespołów. W administracji i cyfryzacji figurowała Anna Streżyńska, była prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej. W polityce społecznej Bartosz Marczuk, wtedy dziennikarz ekonomiczny. W gospodarce Janusz Cieszyński. Finansami publicznymi i podatkami zajmowali się m.in. Maciej Rapkiewicz, Paweł Gruza, Mariusz Kuźma i Aleksy Miarkowski. Sprawy zagraniczne prowadzili Michał Krupa i Michał Kuź, transport – Marcel Klinowski. W grupie „Pozostali” zostali m.in. Marcin Horała i Łukasz Czernicki.
Na początku 2014 roku wyszło jeszcze kilka większych tekstów. W styczniu, w trakcie protestów na Majdanie, analiza „Między Unią a Unią – dylemat Janukowycza”. W lutym tekst o niskich kosztach pracy, „Polskie Lasy” o instytucjach i rynku drewna oraz raport Karola Jaglińskiego „Polska A i B. Prawda czy mit?”. Jagliński przekonywał, że unijne dotacje i sama infrastruktura nie zasypią różnic między regionami. Ważniejsi są według niego młodzi ludzie, ich przedsiębiorczość i silne uczelnie. W lipcu przyszedł tekst o 25 latach wzrostu zadłużenia. Potem wpisów było coraz mniej.
2015: ostatnie wpisy
W 2015 roku pojawiły się już tylko pojedyncze publikacje. 25 lipca tekst o sojuszach Polski w obliczu zagrożenia wojną, 11 sierpnia komentarz Mariusza Kuźmy do raportu NIK o zamówieniach publicznych. Ostatni znany wpis ma datę 19 sierpnia 2015 roku i tytuł „500 zł na dziecko: tani populizm czy propozycja warta poważnego rozważenia?”. Pretekstem była zapowiedź świeżo zaprzysiężonego prezydenta Andrzeja Dudy. Autorzy zastanawiali się, czy polska wersja zachodniego child benefit ma sens.
Strona kontaktowa z listopada 2015 roku wymienia jeszcze, kto za co odpowiadał. Centrum Analiz – Mariusz Paczkowski, biuro prasowe – Artur Bazak, fundraising – Marcel Klinowski, biuro – Joanna Sielicka. Ostatnia kopia działającego serwisu w Wayback Machine pochodzi właśnie z listopada 2015 roku, a z lat 2016–2018 archiwum nie zachowało już żadnej. Potem zapadła cisza.
Co stało się z ludźmi CAFR
Koniec serwisu zbiegł się ze zmianą władzy. Po wyborach jesienią 2015 roku część ekspertów centrum trafiła do rządu i spółek Skarbu Państwa.
- Anna Streżyńska była ministrem cyfryzacji od 16 listopada 2015 do 9 stycznia 2018 roku.
- Bartosz Marczuk został wiceministrem rodziny, pracy i polityki społecznej i wdrażał program Rodzina 500+, o którym CAFR pisał w ostatnim wpisie.
- Paweł Gruza był wiceministrem skarbu, a w latach 2016–2018 wiceministrem finansów. Później zasiadał w zarządzie KGHM, a w latach 2022–2023 pełnił obowiązki prezesa PKO Banku Polskiego.
- Marcin Chludziński od 2016 roku kierował Agencją Rozwoju Przemysłu, a w 2018 roku został prezesem KGHM Polska Miedź.
- Henryk Baranowski w listopadzie 2015 roku został wiceministrem skarbu, a w 2016 roku stanął na czele PGE.
- Janusz Cieszyński był wiceministrem zdrowia i pełnomocnikiem rządu ds. cyberbezpieczeństwa, a w 2023 roku ministrem cyfryzacji.
- Marcin Horała w 2015 roku wszedł do Sejmu, a później jako wiceminister infrastruktury odpowiadał za Centralny Port Komunikacyjny.
Inni poszli własną drogą. Krzysztof Bosak został jednym z liderów Konfederacji. Stanisław Tyszka w latach 2015–2019 był wicemarszałkiem Sejmu z ramienia Kukiz’15. Jacek Bartosiak zbudował własny ośrodek analiz geopolitycznych.